Hôm qua con bạn còn chịu mặc đồ rất dễ dàng – hôm nay đã bắt đầu tranh luận ngay từ lúc đánh răng, mặc đồ hoặc rời khỏi sân chơi. Gần như sau mỗi lời nhờ vả đều là một tiếng “Không!” đầy dứt khoát.

Nhiều bố mẹ ở giai đoạn này tự hỏi: Điều này có còn bình thường không? Vì sao con bỗng nhiên không nghe lời nữa? Và mình nên xử lý thế nào là tốt nhất?

Điều quan trọng cần hiểu trước: Trong khoảng từ 18 tháng đến 4 tuổi, mong muốn được tự quyết mạnh hơn là một phần phát triển bình thường ở nhiều trẻ. Giai đoạn gọi là “giai đoạn tự chủ” (Autonomiephase) không phải dấu hiệu của việc nuôi dạy kém, mà là một bước quan trọng trên con đường trở nên tự lập.

Giai đoạn tự chủ là gì?

Trong giai đoạn tự chủ, con bạn ngày càng nhận ra rằng mình là một cá thể riêng, có mong muốn, ý định và quyết định của chính mình. Con sẽ muốn thử sự độc lập này thường xuyên hơn.

Ví dụ, con muốn tự quyết định:

  • mặc gì
  • ăn gì
  • đi đâu
  • chơi gì
  • việc gì con có thể tự làm

Từ đó thường nảy sinh một mâu thuẫn điển hình: Mong muốn tự lập của con thường đã lớn hơn khả năng kiểm soát hành động bộc phát và chịu đựng bực bội. Sự chênh lệch giữa “muốn” và “làm được” có thể khiến tự hào, vui vẻ, tức giận và nước mắt đôi khi nối tiếp nhau chỉ trong vài phút.

Những điều thường là bình thường trong giai đoạn tự chủ

Ví dụ điển hình là:

  • hay nói “Không”
  • bùng nổ cảm xúc mạnh
  • bực bội khi chưa làm được ngay
  • muốn tự làm gần như mọi thứ
  • thay đổi ý kiến nhanh
  • phản đối khi chuyển hoạt động, ví dụ lúc mặc đồ hoặc đi ngủ
  • khó chờ đợi hoặc chia sẻ

Một tiếng “Không” không phải lúc nào cũng là từ chối nội dung yêu cầu của bạn. Đôi khi điều quan trọng với con chỉ là được tự quyết định. Con đang luyện sự tự lập và cách xử lý cảm xúc của mình.

Vì sao lúc này lại có nhiều cơn ăn vạ/giận dữ?

Khả năng tự điều chỉnh cảm xúc phát triển dần theo thời gian. Vì vậy bực bội, thất vọng hoặc tức giận có thể nhanh chóng “nhấn chìm” con bạn. Nếu thêm mệt, đói, quá nhiều kích thích hoặc bị thúc thời gian, đôi khi chỉ một chuyện nhỏ cũng đủ gây ra một cơn bùng nổ cảm xúc mạnh.

Vì thế, cơn giận dữ thường không phải là trò “giành quyền kiểm soát” có chủ ý. Lúc đó con đang bị cảm xúc làm quá tải và chưa thể tự bình tĩnh lại một mình. Con cần sự hỗ trợ từ bên ngoài – và sự yên tâm rằng ngay cả cảm xúc mạnh rồi cũng sẽ qua đi.

Bạn có thể hỗ trợ con như thế nào?

Bạn không cần phải ngăn chặn mọi cơn giận dữ. Điều quan trọng hơn là giúp con cảm thấy an toàn, có định hướng và đồng hành cùng con khi con học cách xử lý cảm xúc.

Hữu ích là:

  • cố gắng giữ bình tĩnh जित nhất có thể

  • Gọi tên cảm xúc: „Mẹ/Bố thấy con đang rất tức giận.“

  • đặt ra giới hạn rõ ràng, dễ hiểu

  • đưa ra các lựa chọn trong phạm vi nhỏ: „Con muốn áo khoác màu xanh hay màu đỏ?“

  • dành đủ thời gian cho các chuyển tiếp (ví dụ: từ chơi sang ăn, từ ở nhà ra ngoài)

  • ghi nhận và trân trọng những thành công khi con tự làm

Trẻ học cách tự điều chỉnh cảm xúc trước hết với sự hỗ trợ từ những người gắn bó thân thiết. Sự điều chỉnh cùng (ko-regulation) này giúp con chịu được cảm xúc mạnh và theo thời gian ngày càng tự điều chỉnh tốt hơn.

Trong quá trình đó, có thể đúng đồng thời cả hai điều: Con được phép tức giận – nhưng không phải mọi hành động con làm khi tức giận đều là chấp nhận được. Ví dụ, nếu con đánh, cắn hoặc làm người khác bị đau, con cần một giới hạn rõ ràng.

Điều gì giúp trong sinh hoạt hằng ngày?

Những thay đổi nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày có thể làm dịu nhiều xung đột. Hữu ích là các thói quen cố định, ngủ đủ, ăn uống đều đặn và tránh tối đa những cuộc “đấu quyền lực” không cần thiết.

Hãy nghĩ xem, khi nào thực sự cần đặt giới hạn và khi nào con có thể tự quyết định. Với vấn đề an toàn và sức khỏe, cần có quy tắc rõ ràng. Với những việc ít quan trọng hơn, bạn có thể cho con không gian để tự chọn.

Nhờ vậy, con trải nghiệm tính tự lập mà vẫn không phải bỏ qua những giới hạn quan trọng.

Khi nào bạn nên quan sát kỹ hơn?

Chỉ riêng một giai đoạn tự chủ mạnh mẽ chưa phải là lý do để lo lắng. Hãy trao đổi với phòng khám nhi khoa nếu con bạn:

  • lâu dài hầu như không tiếp xúc với người khác
  • mất lại ngôn ngữ hoặc các kỹ năng đã từng có
  • trong thời gian dài hầu như không thể bình tĩnh lại, và các cơn bùng nổ cảm xúc làm ảnh hưởng nặng nề đến cuộc sống hằng ngày
  • thường xuyên làm bản thân hoặc người khác bị thương đáng kể
  • phát triển rõ rệt khác với mong đợi ở các lĩnh vực khác

Ngay cả khi những xung đột thường xuyên khiến gia đình bạn bị căng thẳng nặng nề trong thời gian dài, một cuộc trao đổi cũng có thể giúp đánh giá đúng tình hình và cùng nhau tìm giải pháp.

Con bạn học được gì trong giai đoạn này

Dù giai đoạn tự chủ có thể rất vất vả: Con bạn đang phát triển những kỹ năng quan trọng. Con dần học cách:

  • tự đưa ra quyết định
  • giải quyết vấn đề
  • nhận biết cảm xúc
  • chịu đựng cảm giác bực bội/khó chịu
  • trở nên tự lập hơn

Điều này cần thời gian và nhiều trải nghiệm nhỏ trong cuộc sống hằng ngày. Một khung sinh hoạt ổn định, giới hạn rõ ràng và đủ không gian để thử nghiệm sẽ giúp con từng bước tự lập hơn.

Đồng hành cùng sự phát triển của con bạn

Với tio App, bạn nhận được thông tin phù hợp theo độ tuổi về sự phát triển, hành vi và sinh hoạt hằng ngày của con. Ngoài ra, bạn có thể dễ dàng ghi lại các mốc phát triển quan trọng và những thay đổi, đồng thời nhận được định hướng đã được kiểm chứng y khoa về các giai đoạn phát triển điển hình như giai đoạn tự chủ.